OVER SAMENHANG TUSSEN DE BODEM EN ONZE GEZONDHEID
Op donderdag 12 november was ik te gast op dit buitengewoon interessante symposium, georganiseerd door gemeente Altena in het kader van het “Circulair voedsel systeem”. Gemeente Altena heeft zich ten doel gesteld om in 2046 een circulair lokaal voedselsysteem te hebben en zet zich daar hard voor in.
De locatie: “Het Ulvenhart” , prachtige plek in de natuur met een eigen biologische moestuin
Inleiding en ontvangst:
De inleiding van de dag werd gehouden door Cindy van Goor en Stefan Nieuwenhuizen van Soilgecko, tevens host van de dag.
De overeenkomst tussen mens en bodem wordt al meteen duidelijk met de vraag: “Wat heeft de bodem nodig?” Dat is zuurstof, water, voedsel, microben en een dak boven je hoofd. Hetzelfde geldt voor de mens.
Dit kun je realiseren door altijd levende planten op de bodem te laten groeien. Die zorgen voor voedsel en bescherming.
Voordelen hiervan:
- Gezondere planten met een sterk immuunsysteem en meer nutriënten
- Het remt plagen en ziekten: zorgt voor natuurlijke vijanden, zodat er geen pesticiden nodig zijn.
- Het maakt de nutriëntenkringloop rond: Zorgt voor organische stof
- Geeft een betere bodemstructuur met voldoende lucht, water en wortelruimte.
- Betere bodemchemie: mineralenverhouding en zuurtegraad
- Het onderdrukt onkruid: geen herbicide nodig.
Eerste spreker: Dan Kittredge
Dan komt uit Amerika en is betrokken bij de “Organic Movement” Hij doet in wereldwijd verband onderzoek naar verschillen in voedingswaarde bij ogenschijnlijk dezelfde voedingsmiddelen. De ene wortel lijkt op de andere, maar kan totaal verschillend zijn in voedingswaarde.
Tussen 2017 en 2021 heeft hij grootschalig onderzoek gedaan. Uitkomsten waren even verrassend als schokkend. Het verrassende was dat de uitkomsten niet overeenkwamen met de verwachtingen. Zo scoorde bijvoorbeeld een wortel bij de supermarkt soms beter dan 1 uit de biologische winkel of uit de eigen tuin. Het schokkende was dat de verschillen enorm waren. Conclusie is dat “minder giftig” niet altijd betekent dat het ook “gezonder” is.
Hoe werd de voedingswaarde gemeten?
De oudste en simpelste manier is om te ruiken en te proeven. Eten met hoge voedingswaarde heeft veel smaak en veel geur. Dit wordt niet door de wetenschap erkend, dus heeft Dan tussen 2017 en 2021 een grootschalig wetenschappelijk onderzoek gehouden om die diversiteit in smaak ook meetbaar te maken. Het begrip “Nutriënt density” werd gelanceerd waarmee bedoeld wordt: De dichtheid van heel veel verschillende stoffen. Dit in tegenstelling tot gangbare onderzoeken die maar een paar stoffen onderzoeken.
Wat verklaart de verschillen?
Tijdens de onderzoeken bleek dat groentes die uit exact hetzelfde zaad kwamen, met hetzelfde DNA, toch enorm konden variëren in voedingswaarde. Biologisch of niet-biologisch bleek geen doorslaggevende factor te zijn. Toen zijn ze de bodem gaan onderzoeken waarop de plant groeit. Eén van de belangrijkste factoren in de bodem bleek “lucht”. Lucht is nodig voor de wortels om erdoor heen te komen, maar ook essentieel voor alle vormen van leven in de bodem. Zonder lucht geen microben en juist die bepalen in hoge mate weer de voedingswaarde van de plant. Opvallend detail: Niet dogmatisch zijn met “no-dig” (niet spitten). Als de bodem sterk verdicht is, is het essentieel om eerst goed los te maken. In een bos hoef je niet te spitten, maar we hebben doorgaans te maken met verstoorde systemen waar je wel eerst moet ingrijpen om het te verbeteren.
Het doel hiervan: Eten met hoge voedingswaarde voor iedereen. Om dit te bereiken is er meer wereldwijd onderzoek nodig. Dan benadrukt het belang van “Open Source” omdat er een holistisch, bescheiden gesprek nodig is, globaal, niet gekoppeld aan winst of ego. Het lastige is dat er geen wetenschappelijke consensus is over dit onderwerp. Er is geen definitie van Voedingswaarde of bodemgezondheid. De wetenschap meet individuele componenten in voedsel, zoals vitamine C of zink. Maar daarmee meet je nog niet “de wortel” of “de melk”.
Om iedereen toegang tot het onderzoek te geven en het los te koppelen van allerlei belangen is er een eenvoudig apparaat ontworpen: De Brix-it. Hiermee kan iedere consument zelf de voedingswaarde meten in het voedsel. Interesse? Ik heb er één gekocht. Laten we gaan kijken.
Tweede spreker: Marco van Es van Bac 2 Nature.
Zijn vakgebied was: Bacteriën en humane gezondheid. Het “microbioom” is de benaming voor het samenleven van bacteriën met andere levende wezens. Die bacteriën zitten bij mensen vooral in de darmen. Onze darmen hebben een huidoppervlak van een tennisveld , 100 keer zo groot als onze huid aan de buitenkant. Er zitten meer bacteriën in de darmen dan cellen in het lichaam.
Verschillen in microbioom afhankelijk van leefomgeving
Marco raakte geïnteresseerd in de “Blue zones”, plekken op aarde waar mensen in grote getale gezond oud worden. Zoekend naar overeenkomsten in deze gebieden vond hij 2 belangrijke dingen: De mensen eten er vers lokaal voedsel en zijn veel buiten. Hij vond bij nader onderzoek 2 keer zoveel diversiteit aan bacteriën in de darmen dan bij westerse mensen. Bij Jager-verzamelaars liep dat op tot 4 keer zoveel. Hoge diversiteit aan bacterie in de darmen leidt tot een weerbare gezondheid en is dus heel goed voor het immuunsysteem.
Hoe kan dit?
- In een gevarieerd bos komen minder zieke bomen voor dan in een mono-cultuur bos. Mensen met meer diversiteit in de darmen krijgen minder ernstig Corona.
- Het microbioom helpt om voedsel te verteren. Hoe meer verschillende bacteriën, des te meer voedingsstoffen er worden opgenomen.
Hoe komt deze diversiteit tot stand? Onderzoek wijst uit dat de microbiologie meer uit de omgeving komt dan uit de moederbuik.
- De eerste 1000 dagen zijn essentieel voor de opbouw van de weerstand. In de natuur eten heel jonge kinderen vaak grond en krijgen dan vanzelf de nodige bacteriën binnen. Allergieën zijn vaak terug te voeren op de eerste 1000 dagen: Te steriele leefomgeving, antibiotica, weinig in de natuur. Het is moeilijk, maar niet onmogelijk om het achteraf nog bij te stellen.
- Diversiteit haal je niet uit probiotica (daarin zitten maar een paar soorten bacteriën) Wel uit je leefomgeving en uit verse onbewerkte groente.
- Bij groente blijkt: Geen gewasbeschermingsmiddelen betekent meer gezonde bacteriën en volle grondsteelt is veel beter dan de teelt op water. Bijvoorbeeld: In een zakje rucola van de volle grond zitten 200 keer zoveel bacteriën als een zakje wat op water geteeld is. De diversiteit is 2 keer zo hoog.
- Wat kun je zelf doen?
Je kunt het immuunsysteem trainen door veel contact met de bodem te maken. Eten van verse onbewerkte groente en fruit en natuur helpen hierbij. (Als enthousiast moestuinierder vul ik dan zelf in: Ga lekker je eigen groente verbouwen en eten).
Voorbeelden:
Een bekend experiment wat zelfs het NOS-journaal gehaald heeft is gedaan op kinderdagverblijven in Finland. Daar heeft de overheid verplicht gesteld dat alle kinderen dagelijks een uur in de natuur moeten spelen, liefst in een bos.
In navolging hiervan zijn in veel speeltuinen de rubber tegels vervangen door bosgrond en is een natuurlijke beplanting aangebracht. Het aantal gevallen astma daalde spectaculair van 20 % naar 2,5 % en 40 % minder kinderen hadden een speciaal dieet nodig in verband met allergie.
Uit een ander onderzoek blijkt dat de gezonde bacteriën zelfs via de lucht tot ons komen. Zo blijkt dat vrouwen die dicht bij natuur wonen, meer vezelrijke borstvoeding hebben.
Conclusie is duidelijk: Groene stad is gezonder.
Wij zijn niet 1 organisme, maar een heleboel organismen.
Dit is een visie van milieufilosoof Glenn Albrecht. Hij gaat ervan uit dat wij geen individuele entiteit zijn, maar alleen iets zijn in symbiose met andere organismen. Volgens hem moeten wij van “Antropoceen” (waarin de mens centraal staat) naar “Symbioceen” (een term die hij heeft geintroduceerd.)
Derde spreker: Volkert Engelsman
Van de Robinfood coalitie over het onderwerp: “Hoe natuur als onderdeel van de economie te kunnen gaan zien.”
Volkert laat zien hoe er een “3-voudige kloof” is tussen Aarde, mens en economie, oftewel Planet, people en profit.
Volkert toont in zijn verhaal aan dat het heel slecht is voor de economie als we de natuur en de mens verwaarlozen. 55 % Van onze economie (volgens de Rabo-bank zelfs 85 %) wordt bedreigd door natuurverlies. Tegelijkertijd worden boeren afgerekend op opbrengst en wat ze voor de natuur doen telt niet mee.
PPP: People, planet, profit.
Zelfs als we van dit principe uitgaan, blijkt in de praktijk dat people en planet ondergeschikt zijn aan de profit. Er is een Paradigmashift nodig, waarin people en planet op de eerste plaats komen te staan. Volgens Volkert is er berekend dat het de samenleving 10 miljard oplevert als het hele land biologisch wordt. Deze kosten worden nu door de belastingbetaler opgebracht om alle schade te herstellen die de landbouw veroorzaakt.
“De boer als dokter”
Landbouw zou niet alleen leverancier van nutriënten moeten zijn, maar vooral van gezondheidsdiensten. Bij gezonde landbouw en gezond voedsel zijn veel minder pillen nodig. Dat zou heel veel besparing op de gezondheidszorg opleveren.
Natuur op de balans:
Deloitte heeft berekend dat het verlies aan biodiversiteit de belastingbetaler 10 miljard euro kost. Bovendien betekent kiezen voor lokaal en biologisch: Meer geopolitieke stabiliteit. Het maakt ons veel minder afhankelijk van wat in de wereld gebeurt. Biologisch kan de wereld beter voeden dan gangbaar op de lange termijn. Klimaatverandering met weersextremen laten dit alleen maar toenemen. Banken nemen dit onvoldoende mee in de financieringsmodellen. Duurzaamheid wordt steeds meer een economisch issue: Op de lange termijn is biologisch goedkoper en economisch houdbaarder dan gangbaar.
“Never knock on closed doors”
Het moge duidelijk zijn dat bovenstaande visie bij de gevestigde instituten nogal op weerstand stuit. Volkert geeft een aantal voorbeelden van hoe hij op creatieve wijze met de weerstanden omgaat. Uitgangspunt hierbij is: Ga aan de weerstand voorbij. Zoek aansluiting bij de gemotiveerden. Werk samen met de koplopers: “The coalition of the willing”.
Voorbeelden:
1. Waterbedrijf werkt samen met boeren
De kosten voor waterzuivering lopen heel hoog op als gevolg van de pesticiden die uit het water gehaald moeten worden. Het waterbedrijf heeft nu boeren een bedrag aangeboden als ze omschakelen naar biologisch. Boeren worden beloond voor bodemvruchtbaarheid en waterberging. Op de lange termijn (20 jaar) gaat dat drinkwater goedkoper maken voor de consument. Volkert pleit ervoor niet te wachten op de overheid, maar zelf samen te werken met bedrijven en andere partners en te investeren in toekomstbestendige businessmodellen. Die zouden het nieuwe normaal moeten worden.
Vervuilen heeft concurrentievoordeel:
Op de korte termijn is het goedkoper voor de ondernemer om te vervuilen. Er is een nieuwe winstdefinitie nodig. Er is pas sprake van “Winst” als die ook geldt voor people en planet. Kortom: “True cost” (werkelijke kosten) moet op de balans. Bodemvruchtbaarheid is een belangrijk kapitaal. Nu verdient niemand aan bodemvruchtbaarheid. We moeten boeren helpen bodemvruchtbaarheid te kapitaliseren.
Voorbeeld 2: Sundays River Valley
Hier laat hij zien hoe je van een probleem een kans maakt. De rivier die water aanvoert voor de gewassen op het land van vele boeren is dichtgeslibd door veel te snel groeiende waterplanten. Dit als gevolg van de grote hoeveelheden kunstmest die erin uitgespoeld zijn. Oplossing: Waterplanten eruit vissen. Dat kost veel geld en moeite. Idee: Waterplanten laten composteren en de compost terug brengen naar het land. Resultaat: Bodem met hoger organisch gehalte, veel vruchtbaarder dus minder kunstmest nodig , veel hoger waterbergend vermogen en minder methaan-emissie. Op basis van dit laatste konden de boeren ook nog in aanmerking komen voor “carboncredits” waardoor ze nog een extra inkomstenbron hadden.
Creatieve acties:
Volkert noemt nog een aantal zeer creatieve, gewaagde acties om mensen te motiveren anders naar winst te gaan kijken. Acties die bijdragen aan reflectie op het omgaan met de aarde en met de ander. “Duurzaamheid moet indalen in het diepst van de economie, anders is er straks geen economie meer” , aldus Volkert. Hij weet voor dit gedachtegoed grote beroemdheden te mobiliseren als Julia Roberts, prins Charles en een belangrijk Indianenstamhoofd/sjamaan. Lang niet alle acties zijn succesvol. Daar zit Volkert niet mee. Zijn slogan: “Als er geen weg is, is de omweg de beste weg”.
Grond in commons
Vanuit de Robin Food Coalition zet Volkert zich in voor publiek grondbeheer met aandacht voor natuurherstel en bodemvruchtbaarheid. Grond zou volgens hem geen individueel bezit moeten zijn, maar in “commons” moeten zijn ondergebracht. Voorbeeld daarvan is BD-Grondbeheer die grond aankoopt voor biologische landbouw.
De plek: Het Ulvenhart in Ulvenhout
Na een heerlijke biologische lunch uit de streek is het goed vertoeven in de prachtige biologische moestuin met uitzicht op het omliggende landschap.
Een prachtige dag om op terug te kijken met bijzonder goede sprekers, een urgent en interessant thema.
Complimenten hiervoor aan de organisatie en gemeente Altena die dit mogelijk gemaakt hebben.